
به گزارش خبرنگار اجتماعی نخ نیوز، تکامل اکوسیستم نوآوری ایران در گرو عبور از مرکزگرایی و بازتوزیع عادلانه فرصتها در پهنه جغرافیایی کشور است؛ فرآیندی که تحت عنوان «محرومیتزدایی نخبگانی»، به دنبال شناسایی و توانمندسازی استعدادهای برتری است که فراتر از پایتخت و در استانهای کمبرخوردار، به دلیل نبود زیرساختهای مالی و فضای اشتراک کاری، از چرخه تولید ثروت دانشبنیان بازماندهاند.
در بخشهای پیشین این گفتگو، به تبیین رویکردهای کلان مجموعه دانشبنیان برکت در حوزه سرمایهگذاری خطرپذیر، خروجهای موفق از کسبوکارها و تمرکز بر فناوریهای عمیق نظیر پزشکی دقیق پرداخته شد. اما اکنون در ایستگاه پایانی، ضرورت اتصال اکوسیستم داخلی به زنجیرههای ارزش جهانی و نقش هوش مصنوعی به عنوان کاتالیزور موج جدید اقتصاد دیجیتال مورد واکاوی قرار میگیرد.
در این مرحله از توسعه، مسئله اصلی تنها تأمین مالی نیست؛ بلکه ایجاد زیرساختهای هوشمند برای ارزیابی دقیق هزاران هسته فناور و جلوگیری از «خودتحریمیهای داخلی» در بستر اینترنت و اقتصاد دیجیتال است تا نخبگان استانی بتوانند بدون دغدغههای زیرساختی، به پیشرانهای توسعه ملی تبدیل شوند.
در بخش سوم و پایانی این گفتگو، با علیرضا خاکدامن، مدیرعامل مؤسسه دانشبنیان برکت، به بررسی ابعاد طرح ملی «هزار هسته فناور»، چالشهای نرخ رشد شرکتهای دانشبنیان، فرصتهای ارزآوری فریلنسری بینالمللی پرداختهایم که متن آن به شرح ذیل است:
تمرکز بر ابتدای زنجیره فناوری؛ ضرورت حمایت از هستههای فناور در برابر ریسکگریزی اکوسیستم
نخ نیوز: یکی از چالشهای قدیمی در حوزه علم و فناوری، تفاوت نگاه مدیران ادوار مختلف است؛ به گونهای که در دورهای تمرکز بر استارتآپهای نوپا قرار داشت و در دورهای دیگر، توجهها معطوف به شرکتهای دانشبنیان بالغ شد. با این حال، مسئله اصلی فراتر از این مقایسههاست؛ تمرکز بر ۱۰۰۰ هسته فناور از کجا نشأت گرفته، دلیل آن چیست و رویکرد اتخاذ شده بیشتر مالی است یا بر توسعه نیروی انسانی تمرکز دارد؟
به عنوان یک نهاد مأموریتی، نگاه ما اقتصادی نیست. اگر رویکرد ما صرفاً اقتصادی بود، احتمالاً مانند سایر بازیگران اکوسیستم و با هدف کاهش ریسک، به سمت کسبوکارهای مجهول یا بالغ میرفتیم و سرمایهگذاری را معطوف به آنها میکردیم. خوشبختانه یا متاسفانه، عمده سرمایهگذاریها، اعتبارات مالیاتی و نهادسازیها طی سالهای اخیر به سمت انتهای زنجیره رفته است. صندوقهای CVC و مجموعههای مختلفی ایجاد شدهاند که انگیزههای سرمایهگذاری جدید را در انتهای زنجیره تقویت کردهاند و اکنون شاهدیم که ابتدای زنجیره از وضعیت مطلوبی برخوردار نیست.

نخ نیوز: آمارهای اخیر نشان میدهد که آهنگ رشد تعداد شرکتهای دانشبنیان نسبت به سالهای گذشته کندتر شده است. شما این وضعیت را ناشی از غربالگری میدانید یا معتقدید جریان ورودی به این اکوسیستم دچار اختلال شده است؟
بررسی آمارها نشان میدهد که تا سه چهار سال گذشته، میانگین رشد سالانه شرکتهای دانشبنیان حدود ۱۲ تا ۱۳ درصد بود، اما این نرخ رشد اکنون به ۶ درصد کاهش یافته، یعنی به نصف رسیده است.
درست است که در تحلیل این آمارها گفته میشود برخی مجموعهها باید غربال شوند یا اشاره میشود که تعداد کل شرکتها رشد کرده و عدهای حذف شدهاند و معاونت علمی نیز دفاعیات خود را دارد، اما بر هیچکس پوشیده نیست که جریان شکلگیری شرکتهای دانشبنیان در سال ۱۴۰۰، فارغ از اشخاص و دولتها، به هیچ وجه در سال ۱۴۰۵ دیده نمیشود؛ به ویژه با توجه به اینکه هدفگذاری کلان بر دستیابی به آمار کلان شرکتهای دانشبنیان قرار داشت.
باید بپذیریم که در آن مقطع، برخی انتقادها مطرح شد مبنی بر اینکه به جای کمیت باید بر کیفیت تمرکز کرد؛ اما واقعیت این است کمیت قطعاً کیفیت را به دنبال خواهد داشت. در این حوزه، لازم است نیروی انسانی از دانشگاه جدا شده و جرئت راهاندازی کسبوکار خود را پیدا کند.
حتی اگر ۹۵ درصد از آن کسبوکارها شکست بخورند و دولت ریسک این شکست را تقبل کند، آن ۵ درصد باقیمانده متولد خواهند شد. مقایسه تعداد محدود با آمار کلان هدفگذاریشده نشان میدهد که ما از این موضوع غافل بودهایم.
یکی از انتقادات جدی ما به فضای فعلی اکوسیستم علم و فناوری کشور این است که متولیان امر خود را همرنگ جماعت کردهاند. هنگامی که جماعت اقتصادی کشور ریسکگریز میشود، معاونت علمی و صندوق نوآوری و شکوفایی نیز به همان سمت حرکت میکنند و برنامه جدی و متمایزی در ابتدای زنجیره مشاهده نمیشود.
با این وجود، تعاملات جدی با معاونت علمی، صندوق نوآوری و وزارت علوم برقرار کردهایم. در حدود پنج استان کشور طی یک سال گذشته تلاش کردیم به اندازه توان خود در ابتدای زنجیره و در پارکهای علم و فناوری حضور یابیم.
امروزه به واسطه ابزارهای هوش مصنوعی و فناوریهای هوشمند، رویدادهای استانی را به گونهای برگزار میکنیم که بیش از هزار کسبوکار ارزیابی میشوند و پس از آن، رویداد سرمایهگذاری استانی برای شناخت دقیقتر تیمها و کسبوکارها شکل میگیرد.
برنامه «هزار هسته فناور» با همین دیدگاه طراحی شد تا با همکاری وزارت علوم، صندوق نوآوری و در مرحله بعد معاونت علمی، کسبوکارهای نوپای مستقر در پارکهای علم و فناوری مورد حمایت قرار گیرند.
امروزه پارکهای علم و فناوری به دلیل محدودیتهای بودجهای، عموماً تنها قادر به تأمین هزینههای جاری خود از جمله آب، برق، گاز و حقوق نیروی انسانی هستند و منابع مالی آنها پایان یافته است.
بر همین اساس، تلاش کردیم پیشگام شویم، سرمایهگذاران مختلف را پای کار بیاوریم و شرکتهای فناور را با تکیه بر تجربه ارزیابی هزاران شرکت پیشین، سنجش کنیم؛ تا در نهایت، نزدیکترین نسخه تأمین مالی متناسب با نیازهای واقعی شرکتها به آنها ارائه شود؛ چرا که ممکن است نیازمندی یک مجموعه، تأمین سرمایه در گردش باشد و ما دقیقاً به دنبال پاسخگویی به همین نیازها هستیم.
مدل ارزیابی هوشمند و سه مرحلهای؛ از شتابدهی استانی تا حمایت از هستههای فناور
نخ نیوز: شما اخیراً رویدادی را در استان فارس کلید زدید که گفته میشود بیش از هزار کسبوکار در آن ارزیابی شدهاند. مکانیزم شما برای این حجم از ارزیابی چیست و چطور توانستید مدل سنتی معاونت علمی را به یک مدل هوشمند و کارگزارمحور تبدیل کنید؟
رویداد استان فارس نمونهای از این اقدامات است که با محوریت پارک علم و فناوری استان در حال برگزاری است. در این رویداد، بیش از هزار کسبوکار ارزیابی شدهاند تا مشخص شود کدام مجموعهها نیازمند جذب سرمایه هستند. پس از اولویتبندی در حوزههای مختلف، سرمایهگذارانی نظیر مجموعه پیشگامان دعوت شدهاند تا به صورت مشترک در سرمایهگذاری روی این کسبوکارها مشارکت کنند.
فرآیند ارزیابی تخصصی این کسبوکارها در چند مرحله اجرایی میشود. گام نخست، استفاده از زیرساختهای شتابدهی آنلاین مبتنی بر هوش مصنوعی است. تیمهای نوپا معمولاً در ارائه پیچدک (Pitch Deck) و تشریح ابعاد بازار یا فناوری دچار ضعفهایی هستند؛ بنابراین در مرحله اول، اصول تفکر کسبوکاری، شیوه پرزنت و طراحی مدل بیزینس به تیمها آموزش داده میشود.
در مرحله بعدی، براساس دادههای دریافتی از خود افراد، تصویری جامع از کسبوکار ترسیم شده و مجموعهای از شاخصها شامل میزان تخصص تیم، نرخ بازگشت سرمایه، حجم سرمایه مورد نیاز، محل مصرف منابع و بازار بالقوه مورد سنجش قرار میگیرد تا کسبوکارها رتبهبندی شوند.
در کنار آن، کسبوکارهایی که امتیاز بالاتری کسب میکنند، وارد مرحله داوری تخصصی میشوند. با الگوبرداری از رویکرد کارگزارمحور و مشاورمحوری که پیشتر در معاونت علمی تجربه شده بود — چرا که امکان بهکارگیری نیروی متخصص برای تمامی وزارتخانهها و حوزههای تخصصی وجود نداشت — از اساتید و داوران متخصص در حوزههایی نظیر سلامت و انرژی بهره گرفته میشود.
در نهایت، از میان بیش از هزار تیم ارزیابیشده در استان فارس، حدود ۳۰ تا ۴۰ تیم فیلتر شده و برای ارائه دستاوردهای خود در حضور سرمایهگذاران دعوتشده در استان حضور مییابند.
نخ نیوز: هدف نهایی دبیرخانه هزار کسبوکار چیست و قرار است چه گرهی از مشکلات مالی شرکتهای مستقر در پارکهای علم و فناوری باز کند؟
دبیرخانه تأمین مالی کسبوکارهای مستقر در پارکهای علم و فناوری (همان طرح هزار کسبوکار) قرار است این فرآیند را در سطح کل کشور مدیریت کند و با بهرهگیری از ظرفیتهای وزارت علوم، صندوق نوآوری و شکوفایی و معاونت علمی، به بهبود سرمایهگذاری در این حوزه یاری برساند.
ما بزرگترین مجموعه فضای کار اشتراکی و کارگاهی کشور شامل «پارادایسها» و «کندو»، در حوزه استارتآپها و فضای کار کارگاهی توسعه یافته و سهامداری آن تقویت شده است.
براساس برنامهریزیهای انجامشده از ابتدای سال جاری تا پایان سال ۱۴۰۵، ایجاد ۴ فضای کار اشتراکی جدید و ۳ فضای کارگاهی جدید در تهران و استانهای مختلف کشور حمایت و عملیاتی شده است؛ چرا که حضور تیمهای فناور در این فضاهای مستعد و شکلدهی منابع سرمایهگذاری پیرامون آنها، همواره در صدر اولویتها قرار دارد.

«محرومیت نخبگانی»؛ تمرکز بر استعدادیابی و توسعه فناوری در استانهای کمبرخوردار
نخ نیوز: شما از کلیدواژه جدیدی به نام “محرومیت نخبگانی” استفاده میکنید. آیا نگاه ستاد اجرایی به مناطق محروم صرفاً از جنبه معیشتی به سمت نخبگانی تغییر یافته است؟ وضعیت استعدادها را در استانهای دورافتاده چطور ارزیابی میکنید؟
یکی از محورهای گفتمانی که دنبال میکنیم، مفهوم «محرومیت نخبگانی» است؛ بر این باوریم که اگر ستاد اجرایی در فضای کلان خود پیگیر محرومیتزدایی است، نخبگان مستقر در استانها نیز به نوعی دچار محرومیت هستند؛ به این معنا که ابزارهای لازم برای راهاندازی کسبوکار در اختیار آنها قرار ندارد. بر همین اساس، یکی از مأموریتهای جدید ما رفع همین محرومیت نخبگانی است.
مشارکت ما در فعالیت دبیرخانه «هزار کسبوکار» لزوماً اقتصادی نیست، بلکه مأموریت اصلی ما مقابله با محرومیت نخبگانی است. رویکرد ما این است که سرمایهگذاریها به سمت نخبگان مستقر در استانهای محروم هدایت شود؛ به همین دلیل است که عمدتاً در تهران و کلانشهرها حضور نداریم.
البته استان فارس در این میان یک استثناست که توان فنی بالایی دارد، اما رویدادهای پیشین ما در استانهای شرقی و غربی کمبرخوردار برگزار شده است. تمرکز ما بر این است که برای دستیابی به ایدههای نوآورانه، به سراغ استانهایی برویم که واقعاً دچار محرومیت هستند و سایر بازیگران به آن مناطق ورود نمی کنند تا وضعیت ایدهها و ظرفیت نخبگان آن مناطق را بررسی کنیم.
نخ نیوز: وضعیت ایدهها از طرف مناطق محروم چگونه است؟
قاعدتاً کیفیت ایدهها در مناطق محروم در همان نگاه نخست بسیار قوی نیست؛ با این حال، نکته کلیدی وجود دارد که نمونه آن در برنامههای پیشین معاونت علمی نظیر برنامه «کانکت» پیگیری میشد؛ ما اکنون «کانکت داخلی» را دنبال میکنیم.
در هر استان محرومی، افرادی حضور دارند که در دانشگاههای برتر کشور تحصیل کردهاند؛ چه در دانشگاههای خود آن استان و چه در سطح کشور. این افراد از ظرفیتهای بسیار خوبی برخوردارند، هرچند تاکنون امکان رشد و شکوفایی کامل برایشان فراهم نشده است.
هنگامی که نخبگان استانی در کانون توجه قرار میگیرند، محور اصلی کار، فضای عمومی نوآوری نیست، بلکه خود آن نخبهای است که در استان مستقر شده و میتواند پیشران حرکت باشد.
اعتقاد راسخ داریم که ارزش اصلی یک مجموعه، نه ایده، نه بازار و نه پول آن، بلکه همان تیم سه چهار نفرهای از نخبگان است که دور هم جمع شده، مسیر خود را یافتهاند و با تمام وجود پای کار ایستادهاند. به همین دلیل، تلاش ما تمرکز بر همین افراد است.
خوشبختانه استعداد در سراسر کشور به فراوانی یافت میشود و یکی از خدمات ماندگار جمهوری اسلامی در دهههای اخیر، توسعه زیرساختهای دانشگاهی بوده است؛ به گونهای که امروزه بهترین زیرساختهای دانشگاهی کشور را میتوان در استان سیستان و بلوچستان مشاهده کرد و همین زیرساختها به ما کمک میکند تا ظرفیتهای نخبگانی ارزشمندی را در این دانشگاهها شناسایی و فعال کنیم.
وضعیت اقتصاد دیجیتال در کشور؛ از سابقه سرمایهگذاری در پلتفرمها تا ضرورت اتصال به زنجیرههای بینالمللی
نخ نیوز: مجموعه دانشبنیان شما در سالهای اخیر روی پلتفرمهای بزرگی سرمایهگذاری کرده که برخی موفق و برخی مانند کارپینو شکست خوردند. در حال حاضر وضعیت پرتفوی شما در اقتصاد دیجیتال چگونه است و با ورود هوش مصنوعی، چه آیندهای را برای این بیزینسها متصور هستید؟
در سالهای اولیه فعالیت مؤسسه که با موج اقتصاد دیجیتال همزمان بود، اقدامات ارزندهای در حوزه پلتفرمهای تجارت الکترونیک (E-commerce)، خدمات، سلامت، لجستیک و فروش رقم خورد.
در این مسیر، مجموعههایی همچون «با سلام»، «پذیرش ۲۴»، «روناد» و موارد مشابه شکل گرفتند که در برخی از آنها سرمایهگذاری صورت گرفت. البته در این میان شکستهایی نیز تجربه شد که «کارپینو» یکی از نمونههای بزرگ آن بود. با این حال، سرمایهگذاری در پلتفرمها ادامه یافت و این مجموعهها اکنون به مرحله بلوغ رسیدهاند.
یکی از رویدادهای خوشحالی و میمون برای مؤسسه این است که امسال یکی از پلتفرمهای موفق مجموعه، فرآیند عرضه اولیه (IPO) را طی کرده و وارد بازار سرمایه خواهد شد.
بررسی وضعیت اقتصاد دیجیتال در کشور، بهویژه در شرایط دشوار و چالشهای ناشی از جنگ و قطعیهای اینترنت، نشان میدهد که سهم این حوزه در کشور قابل قبول است.
در بسیاری از کشورهای دنیا، قطع لحظهای ارتباط با شرکتهای چندملیتی و پلتفرمهایی نظیر اوبر و پیامرسانهای بینالمللی، کارهای جاری را کاملاً متوقف میکند؛ اما در کشور ما، حتی در اوج شرایط جنگی، حملونقل هوشمند، سفارشدهی، ارتباطات و خدمات دیجیتال داخلی به کار خود ادامه میدهند. از این منظر، اقتصاد دیجیتال در کشور درخشیده و ظرفیتهای بالایی از خود نشان داده است.
گام بعدی در این عرصه، حوزه «هوش مصنوعی» است. هوش مصنوعی قادر است ظرفیت کسبوکارها در اقتصاد را به شدت ارتقا دهد؛ تحولی که به طور همزمان میتواند برخی بازیگران سنتی را حذف کرده و بازیگران نوینی را متولد کند.
به عنوان نمونه، فرآیندهایی که پیشتر نیازمند تیمهای بزرگ کدنویسی برای طراحی سایت بود، امروز با ماژولهای هوش مصنوعی به سادگی و سرعت انجام میشود. این تغییرات ساختاری نشان میدهد که با توسعه و بهکارگیری کاربردهای هوش مصنوعی، میتوان موج بعدی اقتصاد دیجیتال را رقم زد و به رشد کشور کمک کرد.

نخ نیوز: چرا اقتصاد دیجیتال ما نتوانسته است به زنجیره جهانی متصل شود؟ آیا مشکل صرفاً تحریمهای خارجی است یا خودتحریمیها و بحثهایی مانند محدودیتهای داخلی و اینترنت طبقاتی هم در این عقبماندگی سهم دارند؟
با این وجود، یکی از حوزههایی که در آن دچار غفلت شدهایم، مسئله اتصال به زنجیرههای ارزش بینالمللی است. کشوری مانند هند سالانه چندین میلیارد دلار از محل «فریلنسری» درآمد ارزی کسب میکند؛ فرآیندی که با تمهیدات ساده برای دور زدن تحریمها قابل انجام است و پیچیدگی خاصی ندارد.
هنگامی که در کشور بحث محدودیتهای اینترنتی یا موضوعاتی نظیر اینترنت طبقاتی مطرح و دچار حاشیههای فراوان میشود، باید توجه داشت که ایجاد زیرساختهای بدون محدودیت داخلی (جدا از تحریمهای خارجی که باید برای آنها تدبیر کرد) یک ضرورت انکارناپذیر است. خودتحریمیها نباید مانع فعالیت نخبگان و فعالان این حوزه شود.
اگر دولت عزم خود را جزم کند و با شفافیت برای جامعه تبیین کند که هدف، ایجاد زیرساختی برای ورود ارز به کشور از طریق اقتصاد دیجیتال است (و نه ایجاد شکاف طبقاتی)، با اتخاذ رویکردی خوشفکر و پیگیر، میتوانیم اقتصاد دیجیتال کشور را با زنجیره جهانی اقتصاد متصل کنیم.
ضرورت نقشآفرینی در اقتصاد جهانی؛ اکوسیستم علم و فناوری نباید به ابزار بازیهای سیاسی تبدیل شود
موضوع ارزآوری و نقشآفرینی در اقتصاد جهانی، تنها به اقتصاد دیجیتال محدود نمیشود، بلکه در حوزههایی نظیر دارو و سایر حوزههای دانشبنیان نیز مطرح است.
ضعف ما در تعریف نقش خود در اقتصاد دنیا موجب شده تا به راحتی در معرض تحریمها قرار گیریم؛ به گونهای که اگر زنجیره تأمین یا محصولات فناورانه ایران به گونهای در اقتصاد جهانی گره میخورد که قطع ارتباط با آن برای دیگر کشورها هزینه داشت، هرگز دست به چنین اقداماتی نمیزدند. متأسفانه نتوانستیم این پیوند راهبردی را ایجاد کنیم.
بدون اینکه بخواهیم مسئولیت را از دوش خود برداریم، نقش دولت در این زمینه بسیار جدی است. اینکه گفته میشود «فرق میکند چه کسی رئیسجمهور شود»، یک واقعیت است.
در دولتهای مختلف فرازونشیبهای جدی را تجربه کردهایم و دیدهایم که وقتی دولت پای کار میآید، تحولات بزرگی در کشور رخ میدهد و برعکس، وقتی دولت درگیر بازیهای سیاسی میشود، پیامدهای نامطلوبی به همراه دارد.
امیدواریم اکوسیستم علم و فناوری کشور که شاید تنها نقطه امید بسیاری از نخبگان است، هرگز درگیر بازیهای سیاسی نشود. عزیزانی که در این اکوسیستم فعالیت میکنند، باید بدانند که این فضا سکوی پرتابی برای کسب مسئولیتهای بزرگ بعدی نیست، بلکه باید با دلسوزی و تمرکز بر خود این اکوسیستم، مدیریت آن را بر عهده گرفت تا این مایه امیدواری، ناخواسته به عنصری برای یأس و ناامیدی قشر جوان تبدیل نشود.
توسعه طرح «هزار کسبوکار»؛ گامی ماندگار در حوزه بهرهوری انرژی
طرح «هزار کسبوکار» در سراسر کشور با جدیت توسعه مییابد و بدون تردید به یکی از اقدامات ماندگار تبدیل خواهد شد. در کنار این موضوع، مجموعهای از فعالیتها در حوزه «بهرهوری انرژی» نیز در دست پیگیری است؛ بر همین اساس، از تمامی مجموعهها و فعالانی که در زمینه بهرهوری انرژی ایدهای در اختیار دارند، دعوت میشود تا در این عرصه مشارکت کنند.
در این راستا، از یکسو از زیرساختها و شرکتهای صنعتی ستاد به عنوان پایلوت برای پیادهسازی این ایدهها استفاده خواهد شد و از سوی دیگر، ایجاد پلتفرمهایی برای تبادل و اشتراکگذاری ایدههای حوزه انرژی دنبال میشود تا بتوان این مقوله مهم را در کشور بیش از پیش توسعه داد؛ چرا که پرداختن به مقوله بهرهوری انرژی، هرچقدر هم که گسترده باشد، باز هم ضرورت دارد و جای کار بسیار زیادی در آن وجود دارد.



